Jaworki pod lupą badaczy - trzy dni rozmów o pamięci i tożsamości

W Jaworkach nie szukano obrazu wsi zatrzymanej w przeszłości. Zespół Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu przyglądał się temu, jak mieszkańcy dziś opowiadają o swoim miejscu, rodzinach i przynależności. W centrum tych badań znalazł się człowiek - jego pamięć, codzienność i sposób patrzenia na zmieniającą się miejscowość. 🌿

• Badania terenowe w Jaworkach zaczęły się od rozmowy, nie od archiwum
• Mieszkańcy pokazali wieś, której nie da się zamknąć w jednej historii
• Zebrane opowieści pomogą opisać Jaworki w czasie przemian

Badania terenowe w Jaworkach zaczęły się od rozmowy, nie od archiwum

Przez trzy dni, od 18 do 20 sierpnia 2026 roku, w Jaworkach pracownicy Działu Badań i Opracowania Zbiorów MCK SOKÓŁ rozmawiali z mieszkańcami i osobami zaangażowanymi w życie lokalnej społeczności. Zespół prowadziła kierowniczka działu Monika Kurzeja, a w pracach uczestniczyli między innymi dr Maciej Baraniak, dr Łukasz Zapała, Patryk Rutkowski, Dominika Zielińska i Jacek Sehnal.

Pytania dotyczyły historii rodzinnych, pamięci o dawnych mieszkańcach, sąsiedztwa, lokalnych zwyczajów oraz przemian, które zachodzą w Jaworkach dzisiaj. Badacze interesowali się także tym, jak miejscowość postrzegają różne pokolenia. Wspomnienia najstarszych mieszkańców zestawiano z doświadczeniami młodszych, dzięki czemu kultura Jaworek pokazała się nie jako zamknięty katalog tradycji, ale jako proces, który wciąż się zmienia. 🔎

To szczególnie ważne w miejscu o tak złożonej historii. Dzieje osadnictwa, przemiany ludnościowe XX wieku, spotkanie różnych tradycji oraz rozwój turystyki sprawiają, że pytanie o tożsamość Jaworek nie ma jednej odpowiedzi. Każda rodzina i każde pokolenie może dopisać do tej opowieści własny rozdział.

Mieszkańcy pokazali wieś, której nie da się zamknąć w jednej historii

Rozmowy prowadzono nie tylko z mieszkańcami, lecz także z regionalistami, lokalnymi społecznikami oraz przedstawicielami organizacji i instytucji działających w Jaworkach. Wśród nich znalazło się środowisko Koła Gospodyń Wiejskich. Taka perspektywa pozwoliła spojrzeć na miejscowość z kilku stron - przez rodzinne wspomnienia, aktywność społeczną i codzienne doświadczenia ludzi, którzy tworzą ją obecnie.

Ważną rolę podczas pobytu zespołu odegrali Andrzej Gąsienica, prezes Stowarzyszenia na rzecz Promocji i Rozwoju Jaworek, oraz Jan Gąsienica. Pomagali badaczom odnaleźć lokalny kontekst i dotrzeć do osób, których wiedza i pamięć są kluczowe dla rzetelnej dokumentacji. Swoim czasem podzielili się także przedstawicielki Koła Gospodyń Wiejskich, społecznicy oraz reprezentanci miejscowych instytucji i organizacji.

Bez takich spotkań etnografia pozostaje jedynie opisem z zewnątrz. To właśnie rozmowa pozwala uchwycić lokalne nazwy, rodzinne historie i sposoby opowiadania o miejscu - także te, które nie trafiają do oficjalnych dokumentów. 🤝

Zebrane opowieści pomogą opisać Jaworki w czasie przemian

Efektem badań są relacje, obserwacje i materiały, które posłużą do szerszej refleksji nad przemianami kulturowymi i społecznymi współczesnej małopolskiej wsi. Ich znaczenie wykracza poza samą dokumentację. Pozwalają zachować głosy mieszkańców, zanim część wspomnień odejdzie wraz z najstarszym pokoleniem, a jednocześnie pokazują Jaworki w konkretnym momencie - gdy dziedzictwo spotyka się z turystyką, nowymi stylami życia i zmianami społecznymi.

Trzy sierpniowe dni przyniosły więc nie tylko materiał badawczy. Dla zespołu MCK SOKÓŁ Jaworki stały się miejscem spotkania z ludźmi, których doświadczenia tworzą wielowątkową opowieść o miejscowości. Bo dziedzictwo nie kończy się na tym, co zostało przekazane przez poprzednie pokolenia. Równie ważne jest to, co mieszkańcy robią z nim dziś i co zdecydują się przekazać dalej. 📚

na podstawie: MCK.